Нобеловото собрание при институтот Каролинска на 5 октомври ги прогласи Карл Дајсерот од Универзитетот Стенфорд, Петер Хегеман од Хумболтовиот универзитет во Берлин и Георг Нагел од Универзитетот во Вирцбург за добитници на Нобеловата награда за физиологија или медицина за 2026 година. Наградата е за откритијата поврзани со јонските канали што се отвораат на светлина и за оптогенетиката, метод за вклучување и исклучување на нервните клетки со светлина.
Сè почнало со љубопитноста на Хегеман, кој сакал да дознае како алгата „Chlamydomonas“ плива кон изворот на светлина. Во раните 2000-ти години тој и Нагел го открија „каналродопсинот“, протеин во мембраната на алгата. Кога ќе го осветли сина светлина, протеинот отвора мал канал, па во клетката влегуваат позитивно наелектризирани честички и се создава електричен импулс.
Тоа е и причината зошто откритие за алга добива награда за медицина. Нервните клетки работат токму со движење на наелектризирани честички низ мембраната, па Дајсерот го внесе генот за каналродопсин во нервни клетки од стаорец и во 2005 година покажа дека сина светлина може да предизвика нервен сигнал. Две години подоцна, според Нобеловиот комитет, истото го направил и во мозокот на живи глувци.
Оптогенетиката денес е едно од најважните истражувачки средства во невронауката, бидејќи светлината може да се насочи кон мал дел од мозокот и да се вклучи и исклучи многу брзо. Во еден експеримент од 2012 година, тим од MIT, со Дајсерот како еден од коавторите, ги означил клетките во центарот за меморија во мозокот што биле активни додека глувците добивале благ електричен удар. Кога истите клетки подоцна биле вклучени со светлина во друг кафез, глувците се замрзнувале од страв, како да се сеќаваат на ударот.
Сепак, кај луѓето методот засега е само на почеток. Кај дегенерацијата на мрежницата е во рани клинички испитувања, а трудот од 2021 година на кој упатува британскиот невронаучник Роберт Лукас опишува само еден пациент со инјекција во окото кој делумно повратил вид. Предметите можел да ги лоцира, допре и брои само додека носел посебни очила.
Дали оптогенетиката еден ден ќе се користи и за Паркинсонова болест или епилепсија засега е само предмет на истражувања.
Вакво нешто е добар потсетник за вредноста на основните истражувања, како што пишува Лукас, професор на Универзитетот во Манчестер. Прашањето како алгата плива кон светлината немало никаква очигледна практична корист, а заврши со метод што го промени проучувањето на мозокот.
Наградата изнесува 12 милиони шведски круни, околу 1,2 милиони долари и се дели подеднакво меѓу тројцата добитници.
